La legendo de Tatuana (Miguel ┴ngel Asturias)

Enkomputiligis Don HARLOW

La legendo de Tatuana

de Miguel Ángel ASTURIAS

elhispanigis Antonio GONZÁLEZ FERNÁNDEZ


Miguel ├üngel ASTURIAS (1899-1974) estis Gvatemala verkisto, kiu ricevis la Literaturan Nobelpremion en la jaro 1967. El liaj libroj elstaras Leyendas de Guatemala (Legendoj el Gvatemalo, 1930), El se├▒or Presidente (Sinjoro Prezidento, 1946), kaj Hombres de ma├-z (Homoj el Maizo, 1949). Al la Legendoj el Gvatemalo apartenas tiu ─ëi rakonto.

En Casa-Mata
vagadas Tatuana ...


Majstro Migdalarbo havas rozkoloran barbon. Li estis unu el la sacerdotoj, kiujn la blankaj homoj tu┼Łis, kredante ke ili estis faritaj el oro, pro la ri─ëeco de iliaj vesta─Áoj. Li konas la sekreton de la ─ëiosanigantaj plantoj, la vortaron de la obsidiano, la parolanta ┼Łtono, kaj povas legi la hieroglifojn de la stelaroj.

Li estas la arbo kiu en iu mateno aperis en la arbaro, kie li estas nun plantita, sed neniu plantis lin, kvaza┼ş li estus portita de la fantomoj. La arbo kiu piediras... La arbo, kiu kalkulas tiujn jarojn, kiuj havas kvarcent tagojn, la┼ş la lunoj kiujn li vidis. ─łar li vidis multajn lunojn, kiel ─ëiuj arboj, kaj li venis jam maljuna el la Loko de la Abundeco.

Kiam pleni─Łis la luno de la Fi┼Łista Otuso (nomo de unu el la dudek monatoj de la kvarcenttaga jaro), Majstro Migdalarbo disdonis sian animon al la vojoj. La vojoj estis kvar, kaj ili foriris la┼ş kontra┼şaj direktoj al la kvar ekstrema─Áoj de la ─ëielo. La nigra ekstrema─Áo: sor─ëista nokto. La verda ekstrema─Áo: printempa ┼Łtormo. La ru─Ła ekstrema─Áo: arao a┼ş tropika ekstazo. La blanka ekstrema─Áo: promeso pri novaj landoj. La vojoj estis kvar (1).

-Vojeto, vojetĺ...! -diris al la Blanka Vojo blanka kolombo, sed la Blanka Vojo ne a┼şdis ─Łin. La kolombo deziris ke la Blanka Vojo donu al ─Łi la animon de la Majstro, kiu kuracas la dormomalsanojn. La kolomboj kaj la infanoj suferas tiun malsanon.

-Vojeto, vojetĺ...! -diris al la Ru─Ła Vojo ru─Ła koro, sed la Ru─Ła Vojo ne a┼şdis ─Łin. La koro deziris distri la Vojon, por ke ─Łi forgesu la animon de la Majstro. La koroj, kiel la rabistoj, ne redonas la forgesita─Áojn.

-Vojeto, vojetĺ ...! -diris al la Verda Vojo vitla┼şbo, sed la Verda Vojo ne a┼şdis ─Łin. La vitla┼şbo deziris ke la vojo per la animo de la Majstro elpagu ─Łiajn ┼Łuldojn je ombro kaj folioj.

Dum kiom da lunoj pa┼Łis la irantaj vojoj?

Dum kiom da lunoj pa┼Łis la irantaj vojoj?

La plej rapida, la Nigra Vojo, la Vojo al kiu neniu parolis dum ─Łia piediro, haltis en la urbo, trairis la placon, kaj en la kvartalo de la komercistoj, pro ripoztempeto, donis la animon de la Majstro al la Komercisto pri Senprezaj Juveloj.

Estis la horo de la blankaj katoj. Ili iris tien kaj reen. Miro de la rozarbedoj! La nuboj ┼Łajnis kvaza┼ş vesta─Áoj en la etendejoj de la ─ëielo.

Kiam la Majstro eksciis tion, kion la Nigra Vojo faris, li denove alprenis la homan naturon, nudi─Łante el la vegeta formo apud rivereto kiu naski─Łis sub la luno, kaj kiu i─Łis hontru─Ła kiel migdalfloro. Kaj la Majstro ekiris al la urbo.

Li alvenis en la valo post unu tagpiediro, dum la unua desegno de la vespero, je la horo kiam la brutaro revenis, kaj li parolis al la pa┼Łtistoj, kiuj respondis unusilabe al liaj demandoj. Ili miregis kiel anta┼ş vizio, pro lia verda tuniko kaj lia rozkolora barbo.

En la urbo li iris al la okcidento. Kelkaj viroj kaj virinoj staris ─ëirka┼ş la publikaj akvujoj. La akvo sonoris kiel kisoj dum ─Łi plenigis la kru─ëojn. La Majstro, gvidate de la ombroj, trovis la parton de sia animo kiu estis vendita de la Nigra Vojo al la Komercisto pri Senprezaj Juveloj. Tiu ─ëi gardadis ─Łin sur la fundo de kristala skatolo kiu estis ┼Łlosita per oraj seruroj.

La Majstro tuj proksimi─Łis al la Komercisto, kiu fumis en angulo, kaj ofertis al li por sia animo cent arobojn da perloj.

La Komercisto ridetis pri la frenezo de la Majstro. Cent aroboj da perloj? Ne, liaj juveloj estis senprezaj!

La Majstro pligrandigis la oferton. La komercistoj kutimas rifuzi ─Łis ili atingas la deziratan kvanton. Li povus doni al la komercisto multajn smeraldojn, tiel grandajn kiel maizospikojn, lau centoj da grenmezuriloj, kiuj formos lagon el smeraldoj.

La Komercisto ridetis pri la frenezo de la Majstro. Lago el smeraldoj? Ne, liaj juveloj estis senprezaj!

La Majstro ofertis al li amuletojn, okulojn de cervo (2) por voki la akvon, plumojn kontra┼ş la ┼Łtormo, mari─ąuanon por lia tabako.

La Komercisto rifuzis.

La Majstro povus doni al li gemojn por konstrui, en la mezo de la lago el smeraldoj, fabelan palacon!

La Komercisto rifuzis. Liaj juveloj estis senprezaj. Kaj krome, kial paroli plu? Tiun ─ëi peceton da animo volis li por inter┼Łan─Łi, en sklavinbazaro, por la plej bela sklavino.

─łiu klopodo estis vana. Sensukcese la Majstro ofertadis kaj diradis al li pri sia dezirego rehavi sian animon. La komercistoj ne havas koron.

Fadeno de tabakfumo disigis la realon disde la revo, la nigrajn katojn de la blankaj katoj, la Komerciston de la stranga a─ëetanto, kiu elirante skuis siajn sandalojn ─ëe la sojlo de la pordo. La polvo havas malbenon.

Post unu kvarcenttaga jaro -da┼şrigas la legendo- la Komercisto trairis la vojojn de montaro. Li revenis el malproksimaj landoj, akompanate de la sklavino kiun li a─ëetis kontra┼ş la animo de la Majstro. Kun li venis la florbirdo, kaj sekvantaro de tridek rajdantaj servistoj.

-Vi ne scias -diris la Komercisto al la sklavino, dum li spronis sian ─ëevalon- kiel vi vivos en la urbo! Via domo estos palaco, kaj miaj servistoj estos je viaj ordonoj! Anka┼ş mi, se vi tion decidos!

Tie -li da┼şrigis, kun sia viza─Ło banata de la suno- ─ëio estos via. Vi estas juvelo, kaj mi estas la Komercisto pri Senprezaj Juveloj! Vi kostas peceton da animo, kiun mi ne inter┼Łan─Łis kontra┼ş lago el smeraldoj! En hamako ni kune vidos la sunon subenirantan, kaj la tagon suprenirantan. Ni faros nenion krom a┼şskulti la rakontojn de ruza maljunulino kiu konas mian sorton. Mia sorto, ┼Łi diras, estas en la fingroj de giganta mano, kaj ┼Łi divenus ankau la vian, se vi tion de ┼Łi petus.

La sklavino turnis sin al la bunta pejza─Ło kiu dilui─Łis je bluaj koloroj, kiujn anka┼ş la distanco diluis. La arboj ─ëe la flankoj de la vojo teksis kaprican ornamon, kiu similis la bluzojn de la indi─Łeninoj. La birdoj ┼Łajnis flugi dormante, sen flugiloj, en la ─ëiela trankvileco, kaj en la granita silento la spiregado de la suprenirantaj bestoj akiris homan sonon.

La sklavino estis nuda. Sur ┼Łiaj mamoj, kaj ─Łis ┼Łiaj kruroj, falruli─Łis ┼Łia hararo, kiu estis ─ëirka┼şvolvita en nur unu fasko, kiel serpento. La Komercisto estis vestita en oro, kaj sian dorson li varmigis per kovrilo el virkapra lano. Li estis malsana pro malario, kaj al la malvarmo de lia malsano ali─Łis la tremo de lia koro. Kaj la tridek servistoj alvenis al lia retino kiel la figuroj de son─Ło.

Subite, izolitaj pluvgutegoj aspergis la vojon, kaj oni povis audi malproksime, en la deklivoj de la montoj, la kriojn de la pa┼Łtistoj, kiuj rekunigis la brutaron pro timo anta┼ş la ┼Łtormo. La ─ëevalaro akcelis la pa┼Łojn por atingi rifu─Łejon, sed ─Łi ne havis tempon: post la pluvgutegoj, la vento skur─Łis la nubojn, perfortante la arbarojn ─Łis la valo, kiu sin ┼Łirmis per la malsekaj kovriloj de la nebulo. Kaj la unuaj fulmobriloj lumigis la pejza─Łon, kiel fulmolampo de freneza fotisto, kiu farus fotojn pri ┼Łtormo.

Inter la ─ëevalaro kiu forkuris kiel ektimoj, kun rompitaj bridoj, kun facilmovaj kruroj, kun krispa kolhararo kaj kun malanta┼şen turnitaj oreloj, stumblo de la ─ëevalo de la Komercisto rulis lin al la bazo de arbo, kiu estis en tiu momento frakasita de fulmo. Kaj la arbo prenis lin kiel mano prenas ┼Łtonon, kaj for─Áetis lin en la abismon.

Samtempe, Majstro Migdalarbo, kiu restis perdita en la urbo, vagadis kiel frenezulo tra la stratoj. Li timigis la infanojn, kolektis rubon, kaj alparolis la azenojn, la bovojn kaj la senmastrajn hundojn, kiuj por li formis, kune kun la homo, la aron de la animaloj de malgaja rigardo.

Dum kiom da lunoj pa┼Łis la piedirantaj vojoj...? -li demandis anta┼ş la pordoj de la lo─Łantoj, kiuj fermis ilin senresponde, ─ëar ili estis kvaza┼ş mirigitaj de vizio pro lia verda tuniko kaj lia rozkolora barbo.

Post multe da tempo, kiam li jam ─ëiujn pridemandis, li haltis anta┼ş la pordo de la Komercisto pri Senprezaj Juveloj, kaj li demandis la sklavinon, kiu estis la ununura postvivanto de tiu ┼Łtormo.

-Dum kiom da lunoj pa┼Łis la piedirantaj vojoj...?

La suno, kiu el┼Łovis sian kapon el la blanka cemizo de la tago, forvi┼Łis de la pordo, kiu estis farita per oraj kaj ar─Łentaj najloj, la dorson de la Majstro kaj la brunan viza─Łon de tiu, kiu estis peceto de lia animo, la juvelo kiun li ne a─ëetis kontra┼ş lago el smeraldoj.

-Dum kiom da lunoj pa┼Łis la piedirantaj vojoj...?

Inter la lipoj de la sklavino ekku┼Łi─Łis la respondo, kaj ─Łi malmoli─Łis kiel ┼Łiaj dentoj. La Majstro silentis kun la silento de mistera ┼Łtono. Tiutempe pleni─Łis la luno de la Fi┼Łista Otuso. Silente ili du lavis reciproke al si la viza─Łojn per siaj okuloj, samtempe, kiel du geamantoj kiuj forestis kaj subite renkontis unu la alian.

Bruoj interrompis senrespekte la scenon. Oni venis por aresti ilin, pro tio ke li povus esti sor─ëisto kaj ke ┼Łi povus esti posedata de la demono. Inter krucoj kaj glavoj ili du subeniris en malliberejon, la Majstro kun sia rozkolora barbo, kaj la sklavino vidiganta sian karnon, kiu estis tiel firma, ke ─Łi ┼Łajnis esti farita el oro.

Post tri monatoj, ili estis komdamnitaj al bruligo en la Centra Placo. La tago anta┼ş la ekzekuto, la Majstro proksimi─Łis al la sklavino, kaj per sia ungo tatuis ┼Łipeton sur ┼Łia brako, kaj li diris:

-Pro la forto de tiu ─ëi tatua─Áo, Tatuana, vi ─ëiam forkuros el ─ëiu dan─Łero, kiel vi anka┼ş forkuros hodia┼ş. Mia volo estas ke vi estu libera kiel mia penso; desegnu tiun ─ëi ┼Łipeton sur la muro, sur la planko, en la aero, kie ajn vi volos, fermu viajn okulojn, eniru en ─Łin, kaj foriru...

Foriru, ─ëar mia penso estas pli forta ol la idolo el la kun ┼Łenoprazo knedita koto!

─łar mia penso estas pli dol─ëa ol la mielo de tiuj abeloj kiuj su─ëas el la floroj de la sukinajo (3)!

─łar mia penso estas tiu, kiu malvidebli─Łas!

Tuj Tatuana faris tion, kion la Majstro diris al ┼Łi. ┼ťi desegnis la ┼Łipeton, fermis sian okulojn, kaj eniris en ─Łin. La ┼Łipeto movi─Łis, kaj ┼Łi forkuris el la malliberejo kaj el la morto.

La venontan matenon, la matenon de la ekzekuto, la pedeloj trovis en la malliberejo sekan arbon, kiu havis en la bran─ëoj du-tri migdalfloretoj, ankora┼ş rozkoloraj.


Piednotoj

(1) Asturias libere rekreas la majaan sistemon por reprezenti la kvar ─ëefpunktojn per koloroj.
(2) ÔÇťOkulo de cervoÔÇŁ estas la popola nomo de semo, kiun oni uzas kiel amuleton.
(3) ÔÇťSukinajoÔÇŁ (hispane suquinay) estas neologismo por amerika planto (bulbostylis cavanillensii).